Rum
Patriği Bartholomeos, geçtiğimiz 7 Kasım’da Sofya’ya giderek bir
ziyarete başlamıştı. Bu ziyaret kapsamında; Bulgar Patriği 1.Neofit,
Cumhurbaşkanı Rosen Plevneliev ve Başbakan Boyko Borisov ile özel görüşmeler
yapmak ve Bulgaristan Bilimler Akademisi tarafından kendisine verilecek olan
fahri doktora ünvanını almak üzere gidiyordu. Ayrıca Cumhurbaşkanı Rosen
Plevneliev tarafından kendisine Bulgaristan’ın en yüksek devlet nişanı olan
"Stara Planina Nişanı” da verilecekti.
"Stara
Planina Nişanı”nın Bartholomeos’a verilecek olması bazı
kesimlerce sert tepkilere neden oldu. Bartholomeos
Sofya gezisi esnasında soru soran gazetecilere bu ziyaretinin gerekçesini;
geçen yıl ölen Bulgar Patriği Maksim'in daha önce İstanbul'da Rum
Patrikhanesi'ne yaptığı ziyaretin bir iadesi olarak açıkladı.
Ancak başta yüksek tirajlı “Trud
Gazetesi” olmak üzere çeşitli medya organlarında verilecek
nişandan ötürü tepkisel haberler çıktı. Çıkan haberler arasında, bu gezinin bir
maksadının da -her ne kadar Kasım’da yapılıyor olsa bile- 18
Şubat 1945 tarihinde, Bulgaristan Kilisesi ile Patrikhane arasında yapılan bir
protokolün 70. Yılı için olduğu belirtilmekteydi.
1870’te Sultan Abdülaziz
tarafından verilen “Bulgar Eksarhlığı Fermanı”nın ardından, Rum
Patrikhanesi Bulgar Halkı’nı “Shizmatik” (Aforozlu) ilân
etmişti. 1945 ise shizmanın ortadan kaldırıldığı tarihtir.
(Yazımızın
sonunda 1870 Fermanı ile 1945 Protokolü hakkında tarihsel bilgiler içeren bilgi
notlarımız bulunmaktadır.)
Rum Patriği Bartholomeos, ilk olarak Bulgar Ortodoks Kilisesi Patriği
Neofit ile özel bir görüşme yaptı. Bu görüşmede her iki taraftan yüksek rütbeli
ruhaniler ve misafirler de yer aldılar. 8 Kasım’da Sofya’daki “Aleksandar
Nevski Katedrali”nde, Bulgaristan'ın eski Kralı ve bir dönem başbakanı olan
Simeon Sakskoburgotski, Spor Bakanı Krasen Kralev ve bazı diplomatların da
katıldığı bir ayinden sonra Bartholomeos 45 dakikalık bir konuşma yaptı. Konuşmasındaki 30
dakikayı bir skandala yol açacak ifadeler kullanarak sürdürdü.
1870 Bulgar Eksarhlığı Fermanı’ndan başlayarak tarihsel bir anlatımla ve
Bulgar Kilisesi Tarihi’ni de eleştirerek 2.
Dünya Savaşı esnasında eski Ege Makedonya’sı coğrafyasında bulunan kentlerdeki,
Bulgar Kiliselerinden toplanarak Bulgaristan’a getirilen dini anıtların ve
tarihi ikonaların Yunanistan’a geri verilmesini istedi. Bulgar Basınında bu konuşma çok sert, kırıcı,
azarlayıcı ve aşağılayıcı olarak nitelendirildi. Konuşmadaki;
üstünlük iddiası, Yunan Kilisesi’nin hegemonyasını öne sürme ve Bulgarları
aşağılama tavırları, Bulgarların infialine neden oldu. Bulgarların
Yunan Kilisesi sayesinde Hıristiyan ve Bulgar olarak kalabildiklerini de öne
süren Patrik, “Ancak Bulgaristan bize hiç minnettar olmadı”
dedi. Ertesi çıkan tüm gazetelerde tepki haberleri yer aldı.
Bu
konuşmanın ardından birçok Bulgar tarihçi de tepkisel olarak çeşitli
televizyonlara çıkarak açıklamalarda bulundular ve söz konusu anıtlar ve
ikonaların, o dönemde Bulgar Kiliselerine ait olan Ohri, Seres ve Drama’da
bulunan Bulgar kiliselerinin dini objeleri olduğunu ve savaşta imha edilmemek
için Bulgaristan'a getirildiğini hatırlattılar. Rum Patriğinin “Bulgaristan'ın
2. Dünya Savaşı’nda Yunanistan'da ele geçirdiği ve çaldığı anıtlar ile
ikonaları geri istiyoruz. Aldığınız yere geri gönderin!” şeklindeki
sözlerini ise “Skandal ve Yüzsüz Bir İstek” olarak
nitelendirdiler. Pazar günü sabah ayininden
sonra programa uygun olarak Bulgaristan Bilimler Akademisi tarafından
Bartholomeos’a "Fahri Doktora" unvanı verildi.
9 Kasım Pazartesi günü ise programa göre Bulgaristan Cumhurbaşkanı Rosen
Plevneliev'in elinden ülkenin en yüksek devlet nişanı olan "Stara Planina Nişanı”nı almak
üzere Cumhurbaşkanlığı binasına geçildi. Ancak törene katılanların çoğu böyle
bir konuşmanın ardından Cumhurbaşkanı tarafından Stara Planina Nişanı”nın
verilmesine dahi tepkiliydiler. Bulgaristan Kilisesi’nin üst düzey temsilcileri
metropolitler ve diğer ruhaniler, Cumhurbaşkanı Rosen Plevneliev’in makamında
yapılan törenden sonra, toplu fotoğraf çekimine katılmayarak Patriği boykot
ettiler. Bir Bulgar gazetesinde ise Bartholomeos'un bu beklenmeyen çıkışı;
Bulgaristan Kilisesi üzerinde hep etkili olan Rus Kilisesi’ne karşı bir gövde
gösterisi olarak nitelendirildi.
Pazartesi
saat 18.00’de planlanan Başbakan Boyko Borisov ile özel görüşme; Başbakanlık
tarafından hiçbir gerekçe gösterilmeksizin iptal edildi. Rum Patriği de bu
gelişmenin ardından yapacağı basın toplantısını iptal etti.
Bulgaristan
BTV Televizyonu’nun 9 Kasım tarihli gece haberlerinde (özetle) şu
haber çıktı:
“Bartholomeos
2. Dünya Savaşı sırasında Ege Makedonyası’nda bulunan Bulgar kiliselerinden
ülkeye getirilen dini objeler ve ikonaların Yunanistan’daki alındığı kiliselere
iade edilmesini istedi”. Bartholomeos'un akşamüstü için
öngördüğü özel basın toplantısından da gerekçe gösterilmeden vazgeçildiği
belirtildi. Aynı canlı yayına bağlanan Muhabir Hristina Baksanova; Patriğin
Bulgarları hırsızlıkla suçlaması ve ortaya çıkan tepkilerden ötürü, Bulgaristan
Başbakanı Boyko Borisov’un ertesi gün Patrik Bartholomeos ile yapacağı, önceden
planlanan görüşmesini gerekçe göstermeden iptal ettiğini duyurdu.
Bulgaristan
Cumhurbaşkanı Rosen Plevneliev, skandal niteliğindeki böyle bir talep ve
suçlanma karşısında bunu hiç beklemediklerini ve çok şaşırdığını, kendi
tertiplediği ödül töreninden bir gün sonra itiraf etti. Bulgar Basınında bu
sonradan gelen itiraf için; Bulgaristan Sosyalist Partisi Başkanı Mihail
Mikov’un, Ulusal Meclis Başkanı Tsetksa Tsacheva’yı göreve çağırarak,
Bartholomoes’a verilen devlet nişanının iptal edilmesini ve bunun Resmi
Gazete'de derhal yayınlanması için verdiği soru önergesinin ardından “Mecburen
yaptı” şeklinde değerlendirmesi yapıldı.
Bu
gezi esnasında bir başka gelişme de önde gelen bilim ve din adamları tarafından
hazırlanmış, 256 imzalı bir deklarasyon Bartholomeos’a verildi. Aralarında
Prof. Klimentina İvanova, Prof. Vasil Güzelev, Prof. Vasil Markov olmak üzere
28 Profesör ile 32 doçentin de imzaladığı bu bildiri; “Bulgaristan
Patrikliği’nin Ortodoks Kiliseleri Arasında 5.Yeri Alması İçin Çağrı”
adıyla sunuldu.
Bulgaristan
BTV Televizyonu’nun 11 Kasım tarihli sabah haberlerinde Bulgaristan Bulgaristan
Ulusal Müzesi Müdürü Bojidar Dimitrov’un katıldığı bir röportajda (özetle) şu
haber çıktı:
“Rum
Patrikhanesi tarafından yaratılan skandal ile ilgili ne diyeceksiniz? Nasıl
tanımlamamız lazım bu ruhani materyalleri aldık mı? Bartholomeos’un deyişiyle
çaldık mı?…Bu materyaller o tarihte Ege Makedonya’sında bulunan Bulgar yönetimi
altındaki bölgelerden savaşta imha edilmemesi için getirtilmiştir.
Çalınmamıştır! Ohri, Seres ve Drama kentlerindeki 49 Hıristiyan köyün 45’i
Bulgar köyleridir ve bu 45 köyün bulunduğu kiliselerden alınmış dini
materyaller bahis konusudur. Biz nasıl bunları çalmış olabiliriz. Topladık ve
muhafaza ettik. Bunu yapmamış olsaydık o savaş esnasında zaten imha
olacaklardı. …Peki, bu durum niye yaratıldı. …Bilmiyorum! Sadece bir ay evvel
İstanbul’da kendisi ile görüşen bir heyette bulundum. Bulgaristan Ulusal Müzesi
Müdürü olarak bana bu konuda tek bir kelime edilmedi. Gerçekten şaşkınız!
Başbakanımızın Bartholomeos ile yapacağı görüşmeyi gerekçe belirtmeden iptal
etmesi çok doğru olmuştur. Bu dini değil politik bir harekettir, Yunanistan
Devleti’nin müdahil olabileceği bir durumdur. Siyasi olmayan bir kurumun
yarattığı bir skandaldır.
Hadi
ben de Bulgaristan Ulusal Müzesi Müdürü olarak Selanik’e bir ziyaret yapsam ve
orada Batı Trakya’yı ve Ege Makedonya’sını ne zaman bize iade
edeceksiniz? -ki bunlar da 1. Dünya Savaşı’nda bizden zorla alınan
yerlerdir- şeklinde bir soru sorsam başıma acaba neler gelir? Beni o anda
döverler ve sınır dışı ederler! …Peki! Anlıyorum ki hiçbir şeyi iade
etmeyeceğiz, bu bir filetizm (Din
adına milliyetçilik) davranışıdır.”
Bahsi
geçen anıtsal değeri olan objeler ve ikonaların büyük bir kısmı Ulusal Tarih
Müzesi’nde, bir kısmı ise İvan Duycev Kültür Merkezi’nde bulunmaktadır.
Bulgaristan
BTV Televizyonu’nun 11 Kasım tarihli sabah haberlerinde Bulgaristan Sen
Sinodu’ndan Dionisiy’in katıldığı bir başka röportajda ise (özetle) şu
haber çıktı:
“Bu
skandal yeni değildir ve böyle bir hareket yapılması daha önceden de
bekleniyordu. Ama bu tema devletlerarası bir durumdur. Kiliseler arası bir
durum değildir ve zaten bu ruhani materyaller de devlete ait iki farklı kurumda
sergilenmektedir. Yani Bulgar Patrikhanesi’nin uhdesinde değildirler.
Bartholomeos samimi ise bu durumu Patriğimiz Neofit ile gelir gelmez yaptığı
özel görüşmede dile getirmeliydi. Bu görüşmede gerek bizim Patriğimiz ve üst
rütbeli ruhanilerimiz ve gerekse Patrik Bartholomeos ve beraberinde gelen
ruhaniler arasında çok sıcak bir hava vardı. Şaşkınız!”
Türkiye’deki
gazetelerde bu olay ile ilgili çıkan haberlerde ise çok önemli hatalar yapıldı.
Çünkü Bartholomeos bu anıt ve ikonaları İstanbul’a, Rum Patrikhanesi’ne
getirmek için değil, Yunanistan’a iade edilmesi için istemişti. Bir gazetemizin
haber sitesinde çıkan; “Patrikhane’ye ait aziz ikonalar gerçek sahibine
iade edilmeli…(…)…Fener Rum Patriği bizi resmen hırsızlıkla
suçluyor. Hâlbuki bahsettiği ikonaların gerçek sahibi bizleriz. Asıl Fener Rum
Patrikhanesi yüzlerce yıl önce onları bizden çalmıştır” sözleri ile
yine bir başka gazetenin haber sitesinde çıkan “…Ancak eski dönemi de
gözden geçirmek gerek. II. Dünya Savaşı sırasında çalınan ve Patrikhane’ye ait
aziz ikonalar gerçek sahibine iade edilmeli” şeklindeki haberler
kanımızca Bulgaristan kaynakları irdelenmeden yapılmış acele haberlerdir.
Yukarıda da değindiğimiz gibi Rum Patriği Bartholomeos, bu anıt ve ikonaları
İstanbul’a getirmek için değil, Yunanistan’a iade edilmesi için Bulgaristan’dan
istemişti.
htthttps://21yyte.org/tr/
1870
BULGAR EKSARHLIĞI FERMANI HAKKINDA BİLGİ NOTU
Sarayda
söz sahibi ve padişah ile yakın dost ve Rumlaşmış bir Bulgar
olan Stefan Bogoridi [1] Bulgarların lehine bir takım
girişimlerde bulunmaya başladı ve 18 Eylül 1848’de padişaha bir
mektup yazarak İstanbul’da yaşayan Bulgar Cemaati’ne mahsus bir papaz evi
kurulması için müsaade istedi. Stefan Bogoridi’nin mektubuna, 23
Eylül 1849 (6 Zilkade 1265) tarihli padişah iradesi ile
izin verildi. [2] Bogoridi, şu anda üzerinde Demir Kilise’nin (Sveti
Stefan) bulunduğu, kendi mülkü olan ve üzerinde bir ev bulunan
arsayı papaz evi yapımı için bağışladı. 9 Ekim 1849’da papaz evi ya da
küçük kilise denilen ibadethane tamamlanarak 23 Ekim 1849’da yapılan bir
törenle Arhidyakon Stefan (Aziz Stefan) adı ile takdis edildi.
[3]
Yönetim
kurulu bir süre sonra kilisenin karşısına bu gün de “Metoh”
olarak adlandırılan binayı inşa ettirmek için padişahtan izin aldı.
3 katlı ve 25 odalı bir bina olarak kısa sürede tamamlandı. Bina
üzerinde bu gün de muhafaza edilmiş, görülebilen ve binanın üst kısmını bir
uçtan diğer uca saran, Slavca bir yazı ile Padişaha teşekkür vardır.
Bulgarların
bu dönemde milli duyguları uyanmakta, okulları için, milli ruhanilik için ve
Bulgarca basılmış kitaplar için mücadele etmeye başladıkları izlenmektedir. [4] Bulgarların
patrikhanenin idaresinden kesinlikle ayrılma eğilimine girmeleri ve büyük bir
kilise inşa etmek üzere padişaha bir dilekçe vermek üzere gerekli hazırlıkları
yapmaları, Rum Patriği Kirilos’u harekete geçirdi. Bulgarları kazanmayı
amaçlayan bir yaklaşımla bu istidayı bizzat kendisi saraya götürdü [5]
ve Eylül 1858’de verilen bir fermanla kilise inşaatı için izin alındı. Bir
yıl sonra, 25 Ekim 1859’da yapılan bir törenle de bu günkü Demir
Kilise’nin bulunduğu yere temel atıldı. [6]
Bir
süre sonra zeminin sağlam olmadığı ve denize doğru kaydığı ortaya çıkacak ve
inşaat işi duracaktır. Zemine Buharlı bir şahmerdan kullanılarak, birkaç yüz
adet çam ve meşe kazık zemine çakılarak sağlamlaştırılma yoluna gidildi, ancak
bundan kesin bir sonuç alınamadı. Bu arada kilise yapımı için toplanan para da
bitti ve temelleri zemine kadar atılmış bir şekilde kilise inşaatı yarım kaldı.
[7]
Yıllar
geçtikçe Rum ve Bulgarlar arasındaki anlaşmazlıklar daha da artmıştı. 1869 yılına
gelindiğinde; bu çok uzayan mücadeleden ve kilise kavgalarından artık
rahatsızlık duymaya başlayan Babıâli ve Ali Paşa meseleyi ele aldı ve
önemli bir adım atarak 1869 yılında Rum ve Bulgarlardan itibarlı kişileri
bir araya getiren bir komisyon kurdu. Ortaya çıkan mazbatanın maddelerine
Patrikhane’nin itiraz etmesine rağmen mazbata Ali Paşa tarafından 5 Mart
1870’de Babıâli’ye sunuldu. [8] Meseleyi bir ferman ile çözmeye karar
veren Sultan Abdülaziz de 6 Mart 1970’de Bulgarlara
müstakil bir kilise kurulmasını, ruhani ve idari açıdan bağımsız olmalarını
kabul etti. [9]
11
Mart 1870’de (8 Zilhicce 1286) 11 maddeden oluşan “Bulgar
Eksarhlığı Fermanı” kabul edildi. [10] Rum Patrikhanesi
ise 5 Nisan 1870’de bir mazbata ile bu fermana itiraz etti. Uzun bir dönem
yazışmalar, itirazlar süreci yaşandı ve Ferman bu süre içinde yürürlüğe
giremedi. Sonunda 6 Mart 1872’de (25 Zilhicce 1288)
Sultan Abdülaziz’in
izniyle Vidin Metropoliti Antim Efendi ilk Bulgar Eksarhı
olarak seçildi. Bütün illerde bulunan Bulgarlar padişaha şükran mektupları
göndermeye başladılar. Rum Dini Meclisi 10-24 ve 28 Eylül
1872 tarihlerinde yaptıkları üç oturum neticesinde padişah fermanına
rağmen tüm Bulgarları aforoz etti. [11]
1877’de,
Rusya’nın Osmanlıya savaş ilan etmesi Eksarh Antim’in gözden düşmesine
neden oldu. Şüpheli kişilerle görüştüğü saptandı ve azledildi. 6 Mayıs
1877’de yapılan seçimle ikinci Eksarh olarak sarayın itimat
ettiği Lofça Metropoliti (Lazar Yovçev 1840 -1915) Eksarh Yosif seçildi ve kendisine Birinci
Rütbe Mecidi Nişanı verildi. [12] 1872’den 1945’e kadar tüm
Bulgarlar Rum Patrikhanesi tarafından aforozlu (Shizmatik) sayıldılar.
1945
PROTOKOLÜ HAKKINDA BİLGİ NOTU
9
Eylül 1944’de Bulgaristan’da Sovyet Rusya destekli komünist bir rejim
kuruldu. Bulgaristan Hükümeti dış dünya ile bağlarını tamamen koparmamak, hatta
bazı ülkelere sempatik görünmek için Bulgar Ortodoks Kilisesi’ni destekler bir
havaya girdi. Amaç kiliseyi devlete bağımlı/kukla bir idare olarak yönetmekti.
Galip devletler siyasi etki alanlarını paylaşırken, Balkanları Sovyet Rusya’ya
bırakmışlardı. Dış ülkeler ile olan ilişkilerinde bu ülkelere sempatik görünmek
Rusya için de çok gerekliydi. Rusya’nın yöneticileri komünist idare
altındaki -Bulgaristan gibi- diğer ülkelerin ulusal
kiliselerini de kendi kiliselerine manevi açıdan bağımlı hale getirmeye
çalışıyorlardı.
Ocak 1945’te,
Moskova’da bir Ortodoks birliği toplantısı yapıldı. Fener Rum Patrikhanesi
temsilcilerinin de katıldığı bu toplantıya; Bulgar Kilisesi temsilcileri
katılamıyordu. Burada, Rus Patriği ”Kardeş Bulgaristan Kilisesi’nin de
artık Ortodoks birliğine dâhil olması gerekir. Bu yolda her şeyin yapılması
gerekmektedir.” fikrini ortaya attı. Bunun üzerine Rum
Patriği; Bulgarların kendisine bir mektup yazarak 5 Mart 1870 tarihli
padişah fermanı ile başlayıp 1872 yılında aforoz ile noktalanan
ayrılık için özür dilenmesini istedi. Rus Patriği tarafından da benimsenen bu
çözüm Bulgar Ortodoks Kilisesi’ne derhal bildirildi.
21
Ocak 1945 tarihinde, Sofya’da acele olarak bir kilise genel kurulu toplandı ve
Sofya Metropoliti Stefan Eksarh seçildi. Yine aynı kurulda komünist
yöneticilerin dikte ettirdiği “Bulgar Ortodoks Kilisesi Tüzüğü” de
onaylandı. Stefan, Eksarh seçilir seçilmez -aynı gün- Rum
Patrikhanesi’ne Rusya tarafından tavsiye edilen şekilde bir mektup yazdı. [13]
3
Şubat 1945’de Nevrokopski Boris ve Tırnovski Sofroniy adlı
iki Bulgar metropoliti, İstanbul’a geldiler ve Şişli’deki Eksarhlık
binasına -o tarihte sadece Eksarhlık Vekilliği- yerleştiler. 5
Şubat 1945’de o esnada İstanbul’da bulunan Bulgaristan uyruklu Arhimandrit [14] Andrey
Veliçki ile birlikte Rum Patrikhanesi’ne giderek shizmanın
kaldırılması ile ilgili görüşmelere başlanmasını rica ettiler. Şubat ayı içinde
yapılan bir kaç görüşme sonucunda shizmanın kaldırılmasına karar verildi.
19
Şubat 1945’da Rum Patrikhanesi ”Tomos” denilen bir belge yayınlayarak
Bulgar Kilisesi’ni tanıdığını ve kucakladığını açıkladı. Fener Rum
Patriği Benyamin ile beraber Rum Patrikhanesi Sen Sinodu’nu teşkil
eden 12 metropolit bu belgeyi imzaladılar.
19
Şubat 1945 tarihli bu Protokolde, iki tarafı bağlayan hiçbir madde
bulunmamaktadır. İstanbul Bulgar Ortodoks Cemaati’ni ilgilendiren tek madde
olan “D” maddesi ise karşılıklı olarak papaz kutsanmasına yardımcı
olunması ile ilgili bir paragraftır. [15]
Bahsi
geçen protokolün aslının bulunamamış olduğu gibi “Tomos” denilen dini
belgenin de aslı ortada yoktur. Bulgar Kilisesi temsilcilerinin ise -ki
bunlar Bulgar Vatandaşı 3 kişidirler- Türkiye’de yerleşik ve
yaklaşık çoğu Türk Vatandaşı olan bir topluluk olan Türkiye’deki Bulgar
Ortodoks Cemaati’nin dini hakları üzerinde böyle bir anlaşma yapmaya hakları
yoktu.
Bu
nedenle Türkiye Devleti devreye girerek protokolü imzalayan üç kişilik Bulgar
heyetinde olup İstanbul’da yaşayan (Bulgar uyruklu) Andrey
Veliçki’nin görevine devletce tarafından son verdirilmiş ve 6 Aralık 1945’te
ülkeyi terk etmesi istenmiştir.
-------------------
[1] Osmanlı
Tarihi sürecinde; Stefanaki Paşa ya da Aleko Paşa diye bilinir.
[2] Başbakanlık
Osmanlı Arşivleri, Bulgaristan İradeleri, No:18, Lef 1. Eksarh Yosif 1889
yılında aynı yere yeni bir kilise yapımı için müsaade için Babıâli’ye
müracaatta, bu müsaadenin 8-17 Ekim 1849’da (Evahir-i Zilkade 1265)
verildiğini belirtmektedir.
[3] Pars
Tuğlacı, Bulgaristan ve Türk Bulgar İlişkileri, İstanbul 1984 s.67
[4] Tsarigratski
Vesnik, 30 Mart 1857, Sayı:322
[5] BOA, Bİ,
No:876, Lef 7.
[6] Hasan
Kuruyazıcı, Mete Tapan, Sveti Stefan Bulgar
Kilisesi, İstanbul 1998, s. 21 Yapı Kredi
Yayınları
[7] Hasan
Kuruyazıcı, Mete Tapan, a.g.e., s. 23
[8] BOA,
Düvel-i Ecnebi Defteri, Bulgaristan Berat Defteri, sayfa 1 hüküm 1 ve
BOA, Bİ, No:104’den naklen.
[9] BOA,
Bİ, No:104’den naklen.
[10] Başbakanlık,
Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün 14 Kasım 1996 tarihli Bojidar Çipof’a hitaben
verilen cevabi mektuptan alıntı.
[11] Bulgar
Patrikhanesi Arşivi Müdürü Dr. Hristo Temelski’nin, 1870 shizması ve Bulgar
Eksarhlığı’nın kuruluşu ile ilgili olarak Bojidar Çipof’a hazırladığı
çalışmadan alıntı.
[12] BOA
İrade-Hariciye, No:16616 ve 166637’den naklen.
[13] Bulgar
Patrikhanesi Arşivi, Tarih: 21 Ocak 1945, protokol no: 360,
Ortodoksia Dergisi 1945 Şubat Özel Protokol Sayısı, s. 54-55-56-57 Bahsi geçen
mektupta 21 Ocakta toplanan kurul ve kurulda alınan kararlar hakkında da
ayrıntılı bilgi verilmektedir.
[14] Bir
dini rütbe.
[15] Protokolün
Rumca ve Bulgarca yazıldığı söylenen aslı ortada yoktur. Bilinen protokol
suretleri veya tercümeleri ise şunlardır: 1/ Ortodoksia Dergisi 1945 Şubat Özel
Protokol Sayısı’nda çıkan Rumcası, 2/ Bulgar Patrikhanesi arşivinden gelen
suret ki üzerinde “Prepis ot prepis = suretten suret” yazmaktadır, 3/
1945 yılında Bulgar Eksarhlığı İstanbul Temsilciliği’nin evrakları arasından
bulunan Bulgarca bir kopya (Aslı Bojidar Çipof arşivindedir.)
Elde bulunan tüm kopyalar tercüme edilmiş ve tamamen birbirlerinin motomot
tercümeleri olduğu görülmüştür. Burada İstanbul Bulgar Ortodoks Cemaati’ni
ilgilendiren tek madde olan “D” maddesidir ve her iki tarafın karşılıklı
olarak papaz kutsanmasına yardımcı olmaları ile ilgili bir tek paragraftır.
